تاریخ ارسال : ۰۲ فروردین ۱۳۹۷ ساعت : ۰۳:۰۷ 0 نظر چاپ این صفحه چاپ این صفحه

ساختار و اجزای جامع حدیثی الخرائج و الجرائح

 

خلاصه

جوامع حدیثی از انواع کتبی هست که زیادی از علماء در طول تاریخ نوشته اند. آنان گاه درصدد جمع مطلق احادیث معصومین: بوده اند و گاه تنها در مبحث خاصی به گردآوری حدیث پرداخته اند که خود موجب به وجود آمدن جوامع مطلق و نسبی حدیث شده اند. کتاب «الخرائج و الجرائح» نوشته علامه سعید بن هبه الله سرشناس به قطب راوندی (م۵۷۶) من جمله جوامع نسبی هست که نویسنده اهتمام کرده معجزات و کرامات پیامبر گرامی  اسلام و اوصیای وی را در این کتاب گرد آورد و از منظر سنت، حقانیت نبوت و امامت معصومان : را ثابت نماید. این کتاب منظم و دقت جمع آوری شده که دربردارنده یک مقدمه و بیست باب در موضوعات متفاوت و متنوع خواهد بود.

کلیدواژه ها: جامع روایی، اصول، الخرائج و الجرائح، معجزه، معصومان، قطب راوندی.

      پیامبراکرم(ص) معارف اسلامی  را از دو طریق به جامعه بشری جابه جا کردند؛ یکی کتاب و دیگری سنت. کتاب یعنی مجموعه ای از الفاظ و معانی آن که خداوند، به عنوان معجزه و کلام جاودان برای جامعه انسانی فرستاده هست و سنت به معنای حرف، فعل و تقریر معصوم(ع) است. (

( (نک: معارف، مباحثی در تایخ حدیث، ص ۶۷-۷۰) کتاب «الخرائج و الجرائح» راوندی یکی از انواع جوامع حدیثی هست که این نوشتار، در صدد معرفی آن در پرتو اصول حاکم بر جوامع حدیثی خواهد بود.[۲]

۱- آشنایی با نویسنده و دوره کتاب

  . (

( (.. .. (نک: سبحانی، ج ۶، ص ۱۱۱-۱۱۲)

(نک: سبحانی، ج ۶، ص ۱۱۱-۱۱۲)تألیفات او را بیشتر از پنجاه (سبحانی، ج ۶، ص۱۱۲) و تا شصت و دو اثر اسم برده اند (نک: طباطبایی، ص ۹-۳۷)، به به صورتی که اثر نبوغ و استعداد ذاتی او را به آسانی میتوان در تألیفات وی ندید. در اینجا فرصت برشمردن و توضیح هر یک نیست، بنابراین منحصرا چند اثر وی اسم برده می گردد: فقه القرآن فی توصیف آیات الاحکام، منهاج البراعه فی توصیف نهج البلاغه، الخرائج و الجرائح فی المعجزات [کتاب مورد بحث]، خلاصه التفاسیر، تهافت الفلاسفه، توصیف النهایه شیخ طوسی، قصص الانبیاء، و.. (نک: منتجب الدین، ص ۶۸، خویی، ج ۹، ص ۹۷ به نقل از منتجب الدین)

(نک: منتجب الدین، ص ۶۸، خویی، ج ۹، ص ۹۷ به نقل از منتجب الدین)معاجم متأخر رجال شیعی، او را فردی عین، صالح و ثقه شناسانده اند.        ( (

 2- نوع و مبحث جامع حدیثی

  این اثر، معجزات و دلائل ذی ربط به نبوت پیامبر(ص) و امامت امامن اطهار: را با هدف حقانیت آنان، از نقطه نظر حدیث[۳] اثبات می کند، بنابراین از نوع جوامع نسبی حدیث به شمار می آید.

۳- نام جامع حدیثی و مبنای آن

به صورت کلی کتابهایی که در راستای حدیث و تفسیر جمع آوری می شوند، از دو الگوی اسم گذاری تبعیت می کنند:

..

. [۴]

اما در انتخاب اسم «الخرائج و الجرائح» نویسنده در مقدمه کتاب می گوید:

«[4]«سمیته بکتاب الخرائج و الجرائح[۵] لأن معجزاتهم التی خرجت على أیدیهم مصححه لدعاویهم لأنها تکسب المدعی و من ظهرت على یده صدق قوله» (راوندی، مقدمه ج ۱، ص ۱۹)؛ چون این معجزات از دست آن  ها (پیامبر و اهل بیت:) صادر و خارج شده هست، پس اسم الخرائج بر آن نهادم و چون ثمره و دستاورد این معجزات، اثبات صداقت انجام دهنده آن در ادعای خود هست و در واقع اثبات راستگویی آن  ها در دستاورد این معجزات هست، آن را الجرائح [دستاوردها] نامیدم.

۴- انگیزه جمع آوری کتاب

جامع حدیثی «الخرائج و الجرائح» نیز از این امر مستثنی نیست، به به صورتی که نویسنده در مقدمه کتاب می گوید:

« جامع حدیثی «الخرائج و الجرائح» نیز از این امر مستثنی نیست، به به صورتی که نویسنده در مقدمه کتاب می گوید:«فإن قوما من الذین أقرّوا بظاهرهم بالنبوات، جحدوا فی الإمامه کون المعجزات فضاهوا الفلاسفه و البراهمه[۶]الجاحدین فی النبوه الأعلام الباهرات، فدعاواهم جمیعا باطله فاضحه، إذ الأدله على صحّه جمیع ذلک واضحه» (مقدمه ج ۱، ص ۱۷)؛ عده‏اى که در ظاهر، معجزه انبیاء را قبول دارند، ولى معجزه امامت را انکار مى‏کنند، اینها شبیه فلاسفه و براهمه‏ می باشند که نبوت را انکار مى‏کنند.

در واقع، قطب الدین راوندی دید که بعضی فرق آن زمان، معجزه و نشانه ها روشنی را که بر امر امامت دلالت داشت انکار می کردند، (که گویی نبوت را انکار می کنند).

۵- ساختار و اجزای جامع حدیثی الخرائج و الجرائح

این جامع حدیثی، طبق الگوی شخص کانون تنظیم شده که نویسنده در بیست باب آن را تنظیم کرده هست؛ وی مقدمه ای کوتاه در بیان امکان واقع شدن معجزه و کرامت از انبیاء و اوصیای آنان، در سیزده باب آورده، آنگاه احادیثی ذی ربط به معجزات نبی اکرم و امامن اطهار: ذکر می کند، باب چهاردهم کتاب، در نشانه‏ها و علامتهاى پیامبر و امامن:هست که چهارده فصل دارد.

  وی در باب شانزده از کتاب خود، معجزات شگت آور و کم مثل پیامبر و امامن: را آورده و در باب هفده به گردآوری احادیثی پرداخته که در قیاس معجزات پیامبر و امامن و معجزات پیامبران پیشین، ذکر شده هست. قطب الدین راوندی در باب هجدهم از ام المعجزات قرآن کریم و موضوعات ذی ربط به آن بحث کرده و در باب نوزده، در فرق بین کید و معجزه مباحثی مطرح کرده و سر انجام در باب بیستم در نشانه‏ها و مرتبه‏هاى فوق العاده امامن:احادیثی آورده هست.

چاپ جدید کتاب در سه جلد تنظیم شده هست: جلد اول کتاب، سیزده باب و ۵۵۸ روایت، جلد دوم تا باب هفده دربردارنده ۵۱۷ روایت و جلد سوم باب هجده تا بیست که ۸۵ روایت را در بر می گیرد. در مجموع تعداد کل روایات کتاب حدود ۱۱۶۰ روایت می گردد.[۷]

[۷]تخصیص هر باب به مبحث به صورت مجزا و نیز تقسیم آن به بخش  های مجزا و ذی ربط به هر یک از امامن اطهار:، نظمی  بی مثل و خاصی به این کتاب داده به به صورتی که دسترسی به مطالب کتاب را بسیار ساده تر از دیگر کتب همانند کرده هست. . به عنوان مثال در باب اول، معجزات پیامبر اکرم(ص) را به چنین ترتیبی بیان می کند:

به عنوان مثال در باب اول، معجزات پیامبر اکرم(ص) را به چنین ترتیبی بیان می کند:الف) معجزات پیش از بعثت که جنبه آماده سازی و مقدمه چینی برای بعثت داشته هست.

ب) معجزات بعد از بعثت.

ج) دعاهای مستجاب آن حضرت.

د) معجزات بعد از رحلت حضرت.

  البته ضعف  هایی چون عدم پیروی احادیث بعضی باب  ها (۱۵و۱۷) از ترتیب خاص، عدم اشاره به عنوان بعضی ابواب[۸] در لیست اولیه و نیز تداخل روایات بعضی ابواب (نک: ج ۱، ص ۳۸، ۱۲۶، ۲۹۷) در کتاب به چشم می خورد.

۶- رده بندی کتاب

یکی از مواردی که در ارزیابی یک جامع حدیثی مورد توجه قرار می گیرد، نحوه طبقه بندی باب  ها توسط نویسنده هست که حکایت از آشفتگی یا نظم فکری نویسنده می کند. در جوامع مبحث کانون نیز ملاک  های مختلفی مورد توجه بوده هست، مثل علامه مراسمی که کتاب خود را در بیست و پنج باب به یک ترتیب خاص تنظیم کرده هست. (نک: ج ۱، ص۷۹-۸۰)[۹]

(نک: ج ۱، ص۷۹-۸۰)[۹]اما قطب راوندی در جامع روایی «الخرائج و الجرائح» عنوان های باب  ها را به ترتیب امامن معصوم: می آورد، از پیامبر(ص)تا امام عصر(عج). در واقع، نویسنده از ترتیب زمانی استفاده می کند، به جز احادیث ذی ربط به دو باب پانزده و شانزده که از ترتیب خاصی پیروی نمی کند. اما درباره تبویب و ترتیب خود باب  ها، نظر می رسد اگر نویسنده ابتدا باب ذی ربط به فرق معجزه با حیل و نیز باب اعجاز ام المعجزات قرآن مجید را ذکر می کرد، کتاب از نظم بهتری برخودار می گردید.

۷- فعالیت نویسنده در ساماندهی کتاب

  ممکن هست مؤلفان معاجم و کتب روایی به جمع احادیث اکتفا نکنند و در این راستا فعالیت  های مختلفی چون توضیحات فقه الحدیثی، نقدالحدیثی و..

نویسنده «الخرائج و الجرائح» نیز ضمن تخریج روایت، به مورد ها و نکات دیگر نیز توجه داشته هست. آوردن قسمتی با عنوان فصل، پیش از ذکر روایات باب، جهت تفهیم صحیح مطلب و آشنا کردن ذهن بیننده با مبحث (ج۱، ص ۲۲) و نیز بیانات تفسیری (ج ۱، ص ۷۴، ج ۲، ص ۸۷۱، ج ۳، ص ۱۰۷۸)، بیان مصداقی (ج ۱، ص۲۸۲)، توضیحات لغوی (ج ۲، ص ۵۴۷)، تقطیع حدیث (ج ۳، ص ۱۰۷۳ و ۱۰۸۱)، ظواهر شعری (ج ۱، صص ۲۴۳ و ۲۶۷)، توصیف کامل واقعه (ج ۱، ص۲۴۳)، روی آوردن به موضوعات کلامی،[۱۰] از جمله فعالیت  های نویسنده ذیل روایات کتاب هست.

۸- ملاک  های نویسنده در انتخاب روایات و میزان موفقیت و وفاداری او در این راستا

ملاک نویسنده استقصای تام روایات معجزه امامن: و دلائل و براهین آن نبوده، چه آن را خارج از حدّ شماره می داند. لکن به برای آنکه کتاب، از حیث ظرفیت برای بیننده ملال آور نباشد، نیز کافی بودن همین مقدار برای وی، عده ای قابل ملاحظه در حد خود از روایات ذی ربط را در کتاب خود ذکر می کند. (» (» (نک: همانجا) این نشان می دهد که نویسنده، در پنج باب انتهایی نیز همین روش را به کار گرفته هست.

( (نک: ج ۳، صص۱۰۷۳و ۱۰۸۱) درباره میزان ارزش حدیث نزد نویسنده باید گفت، بیشترین توجّه او به دقت و امانت در ذکر اغراض روایات بوده هست. به همین سبب، از ذکر مقدمات حدیثی، یا آوردن دیگر احادیث حاشیه ای ذی ربط به تبیان معجزات و مسائل ذی ربط به آن و… (

۹- منابع کتاب و شیوه تدوین سند

  عدم ذکر کامل سند و حتی عرضه مرجع و مصدر اغلب روایات این کتاب، من جمله مواردی هست که در سندهای این کتاب رویت می گردد. ( (نک: ج ۱، صص ۲۵، ۳۲ و ۲۰۱) با این وجود، نویسنده منحصرا در باب  های ۱۶ و ۲۰ و بعضی از قسمت  های  اندک دیگر، تمامی  روایات را با ذکر سند کامل آورده هست.

نویسنده ذیل باب ۱۶ (نوادر معجزات) می گوید:

«

10- بررسی (احراز) علمی  کتاب

  یکی از اصول با اهمیت در ارزیابی کتب و جوامع حدیثی و غیر آن، احراز علمی  نسبت کتابها به مؤلفان و وثاقت آنان هست. ابتدا باید صحت انتساب کتاب به نویسنده ثابت گردد تا هر گونه شک و تردید درباره اینکه آیا کتاب بدرستی به نویسنده حقیقی اش انتساب یافته یا اشتباهاً به اسم شخص دیگری معرفی شده و نیز شائبه جعل اسم نویسنده از آن زدوده گردد.

در اینکه نویسنده «الخرائج و الجرائح» کسی جز سعید بن هبه الله نیست، شکّی وجود ندارد، واقعیتی که علمای متأخر در کتب خود بدان اعتراف کرده اند[۱۱] و تا به امروز مدعایی خلاف آن وجود نداشته هست. بعض نسخ خطی «الخرائج و الجرائح» از این قرار هست:

۱- بعض نسخ خطی «الخرائج و الجرائح» از این قرار هست:۱- نسخه کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، شماره۹۸۳، تاریخ استنساخ: ۱۰۹۲٫

۲- ۲- نسخه کتابخانه شخصی آیت الله محی الدین مامقانی که بنا بر تحقیق محققان مؤسسه امام مهدی (عج) که کتاب را تصحیح کرده اند، دقیق ترین و صحیح ترین نسخه خطی هست.

۳- ۳- نسخه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.

۴- ۴- نسخه کتابخانه عمومی  مشهد مقدس، شماره ۱۶۷۷، تاریخ استنساخ: ۹۸۵٫

۵- ۵- نسخه کتابخانه عمومی  مشهد مقدس، شماره ۱۶۷۸، بدون تاریخ.[۱۲]

( (نک: مقدمه پژوهشگر، ج ۳، ۹۶۹) نسخ ذکر شده از افتادگی، تصحیف و اغلاط نوشتاری مصون نمانده اند، اما اگر موردی هم وجود داشته با مبارزه و تصحیح علماء[۱۳] و موسسات تحقیقی،[۱۴] رفع شده و مجالی برای تشکیک در ارزش مطالب کتاب وجود ندارد.

ارزش علم الحدیثی روایات، از دیگر مواردی هست که در میزان ارزش علمی  کتاب تاثیرگذار هست. ضابطه رایج، روایات را با تقسیمات مصطلح الحدیثی (صحیح، حسن، موثق و ضعیف)[۱۵] می سنجد. اما از آنجا که زیادی از احادیث این کتاب، با مساله عدم ذکر کامل سند رو به رو هست، قضاوت صحیح و کامل در این باره به نظر متخصص ها و اهل فن در این حوزه موکول هست، که خود فرصت بسیار وسیع تری می طلبد. بعضی گفته اند: زنده یاد قطب در نقل روایات کتاب «الخرائج و الجرائح»، از جماعتی از ثقات حدیث نقل می کند. ( (افندی، همان، ج ۲، ص ۴۳۴) میزان اثرپذیری علمای بعد از وی از احادیث این جامع نیز، ارزش و صحت آن را نشان می دهد، که در ادامه به آن اشاره می گردد.

پی درج کرد:

۱٫ ۱٫

[۳].

[۴]. (

[۵]. « لازم به ذکر هست که موضوعات کلامی  نیز در این کتاب به چشم می خورد که البته در قیاس با میزان اخراج روایات معصومان:، از ظرفیت بسیار اندکی  برخوردار هست. ( (انعام (۶) /۶۰، جاثیه (۴۵) / ۲۱)

[۶]. (نک: شهرستانی، ص ۳۷۲)

[۷]. (ابن منظور، ج ۲، ص ۴۲۲) در قرآن نیز «جَرح و اجتراح» به معنای کسب به کار رفته هست.

[۸]. (انعام (۶) /۶۰، جاثیه (۴۵) / ۲۱)[۶]. (نک: ج۳، صص۱۱۱۳ و ۱۱۴۸)

[۹]. (نک: شانه چی، ص ۱۷۹)

[۱۰]. (نک: شهرستانی، ص ۳۷۲)[۷]. (نک: ج ۲، ص ۸۷۵-۸۸۳)

[۱۱]. قابل ذکر هست که یک سوم انتهایی مجلد دو، دربردارنده خبر ها زیادی ذیل عنوان ذی ربط هست که البته روایاتی که ذی ربط به عنوان باب  ها و در راستای اثبات نبوت پیامبر۶ و امامت امامن: هستند، انگشت شمار شده اند.

[۱۲]. امری که در جلد سوم در بخش اعجاز قرآن نیز انجام شده هست. به صورت کلی روایات شمارش شده با توجه به مبحث کتاب، عنوان های باب  ها و هدف نویسنده خواهد بود. ( ( باب «معجزات محمد و اوصیای او از جهت اخلاق» (نک: ج ۲، ص ۸۸۳) اختصاص بابی به «علامات دلالت کننده بر حضرت مالک الامر» و نیز بابی با اسم علاماتی که پیش از قیام مهدی (عج) و همراه او می باشند. (نک: ص۱۶-۱۷)

[۱۳]. (نک: ج۳، صص۱۱۱۳ و ۱۱۴۸)[۹]. (نک: بحار الأنوار، ج ۸۹، ص ۳۸۷)

[۱۴]. البته بر طبق بعضی تقسیم بندی  ها، ابواب کتاب دربردارنده بیست و شش مجلد تنظیم شده و بابی نامیده شده به «المواعط» دارد. (نک: بخش انتهایی مقاله)

[۱۵]. (نک: شانه چی، ص ۱۷۹)[۱۰]. (نک: شهید ثانی، ص ۹-۱۲)

مراجع

مراجع

۱٫ با توجه به هدف نویسنده در تدوین کتاب، وی به اضطرار در بعضی قسمت  های کتاب به دفع شبهات وارده پیرامون مبحث ذی ربط می پردازد، مثل آن جا که وارد بحث کلامی  با فرقه خرمیه شده و به ابطال عقیده آنان می پردازد که گفته اند بعد از پیامبر اکرم۶ نیز انبیای متعددی وجود دارند.  (نک: ج ۲، ص ۸۷۵-۸۸۳)[۱۱]. نک: بخش آشنایی با نویسنده در همین مقاله.

۲٫ [۱۲].  برگرفته از گزارش مدنی بجستانی، ج ۱، ص ۵۹۹٫ موسسه امام مهدی (عج) از وجود نسخه ای در مدرسه فیضیه شهر قم نیز خبر می دهد.

۳٫ (نک: مقدمه پژوهشگر، همانجا) شیخ آقابزرگ نیز از نسخه ای از این کتاب یاد می کند که با نسخه مطبوع تفاوت  هایی داشته هست. (ج ۷، ص ۱۴۵) سید عبدالعزیر طباطبایی ذیل معرفی این کتاب حدود ۱۳ نسخه خطی را به صورت کامل آدرس می دهد.

۴٫ (نک: ص۱۶-۱۷)[۱۳].  مثل تصحیح علامه مراسمی و آقای بهبودی نسبت به باب هجده (اعجاز قرآن). (نک: بحار الأنوار، ج ۸۹، ص ۳۸۷)[۱۴].

۵٫ موسسه امام مهدی (عج) در شهر قم که کل کتاب را تصحیح کرده هست.

۶٫ (نک: بخش انتهایی مقاله)[۱۵].  (نک: شهید ثانی، ص ۹-۱۲)۱٫

۷٫ ابن جوزی، محمد علی. 

8. 2.

9.  3.

10.  4.

11.  جامع الرواه. بی جا: مکتبه المحمدی، بی تا.

۱۲٫ ۵٫  انصاری قمی، حسن، نکته ها و یادداشت ها: کتابی از مکتب متکلمان معتزلی ری، کتاب ماه دین، سال ۱۳۸۵ش، خرداد، تیر و مرداد، ص ۷۵-۶۸٫ ۶٫

۱۳٫  

14. 7. 

15.  8.

16.   شهر قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۱۰ق.

۱۷٫ ۹٫   

18. 10.   نکته  ها و یادداشت  ها: کتابی از متکب متکلمان معتزلی ری، کتاب ماه دین، شماره: ۱۰۴ و ۱۰۶، ۱۳۸۵ش، ۶۸-۷۵٫

۱۹٫ ۱۱٫  معجم رجال الحدیث.

۲۰٫ بی جا: ۱۴۱۳ق. 12.

21.   بی جا: مرکز فرهنگی قبله، ۱۳۷۲ش. ۱۳٫

۲۲٫  

23. 14. 

24. طهران: المجمع العلمی الاسلامی(الاتحاد)، ۱۴۰۴ق. ۱۵٫

۲۵٫  

26. 16.

27. 17. 

28. تحقیق: شیخ جواد قیومی، بی جا: موسسه نشر الفقاهه، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.  18. 

29.  الخرائج و الجرائح.  (19.

30.  منهاج البراعه فی توصیف نهج البلاغه.kateban.com/post/2041".

نویسنده:

محمدرضا رسولی راوندی

فصلنامه سفینه شماره ۵۶

تحقیق: عبدالطیف حسینی کوهکمری، شهر قم: کتابخانه آیه الله العظمی  مرعشی نجفی، بی تا…


لینک کوتاه مطلب : http://www.shalamchenews.com/?p=92831

دیدگاه شما

معادله ی امنیتی * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.