تاریخ ارسال : ۱۶ فروردین ۱۳۹۷ ساعت : ۰۶:۳۵ 0 نظر چاپ این صفحه چاپ این صفحه

عراق در سال ۹۶؛ روندها و رویدادها

سال ۱۳۹۶ برای عراق، سال پرچالشی بود. از یک سو تمامیت ارضی این کشور با آزادسازی منطقه های اشغالی توسط داعش، تامین شد و از طرف دیگر با برپایی همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق، تمامیت ارضی آن تهدید شد. از طرف دیگر، دورخیز گروه‌های سیاسی برای انتخابات پارلمانی که بناست اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۷ برگزار گردد نیز به شور سیاست در عراق ۹۶ اضافه کرد. آن‌چه در ادامه می‌آید، ضمن ارزیابی رویدادها و روندهای با اهمیت، به دنبال عرضه دورنمایی اجمالی از عراق ۹۷ است.

۱-تحولات داخلی

۱-۱- همه‌پرسی استقلال اقلیم و تغییرات کرکوک

با حمله داعش به عراق در سال ۲۰۱۴ و اشغال بعضی منطقه های این کشور، کردها مورد خطر جدی جای گرفتند. بعضی شهرهای کردی خارج از اقلیم هم‌چون سنجار در شمال استان نینوا از سوی داعش اشغال شد. این اتفاق برای بعضی منطقه های درون اقلیم هم اتفاق افتاد. پیشمرگه که در عمل ارتش کردی اقلیم است، غافل‌گیر شده و با شکست‌های دشواری مواجه شد به‌گونه‌ای که گاها با گریز از صحنه دوئل، به لحاظ روانی کردها را ناامید ساخت. کمک‌های فوری جمهوری اسلامی ایران توانست کردها را از خطر داعش حفظ نماید. به گفته‌ی بارزانی، ایران نخستین کشوری بود که به ندای کمک‌خواهی کردها جواب داد. اما هرچقدر که بارزانی زیادتر از تهدید داعش رها می‌شد، زیادتر به مجال متاثر از حضور داعش در عراق پی برده و از آن بهره‌برداری می‌کرد. بر همین اساس، بارزانی داد استقلال‌طلبی را به شکلی دقیق در آن سال نخست حضور داعش در عراق دو مرتبه سرداد. « «عراق به عقب باز نمی‌گردد» جمله کلیدی بارزانی بود که بهمراه برادرزاده‌اش نیچروان که نخست وزیر اقلیم است، تکرار می‌کردند. سر انجام با توافق حزب دموکرات و اتحادیه میهنی و معیت بعضی گروه‌های دیگر و در حالی که پارلمان عراق همچنان با فشار بارزانی تعطیل بود، بنا شد همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷ برابر با سوم مهرماه ۱۳۹۶ در اقلیم و منطقه های مورد منازعه با بغداد من جمله کرکوک برگزار گردد. این تصمیم با عکس العمل بازیگران زیادی در سطوح داخلی، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و البته با شدت‌های مختلف، مواجه شد. هرچقدر که زمان گذشت، مخالفت‌های داخلی در اقلیم هم زیادتر شد. سر انجام اما با لجاجت بارزانی، همه‌پرسی در موعد قطعی برگزار شد و بر طبق برآوردها، گزینه استقلال با اقبال بالایی مواجه شد.

اما بیست روز بعد با عملیات ارتش عراق و حشد الشعبی در شهر کرکوک، در عمل حباب توهم بارزانی از میان رفت و حاکمیت عراق بر آن‌چه اقلیم آن را دستاورد می‌خواند، اِعمال شد تا داشته‌های بارزانی دو مرتبه به آرزو تبدیل گردد. حقیقت این است که بازیابی حاکمیت عراق بر کرکوک را باید نقطه‌ی عطفی در معادلات بغداد- اربیل دانست به‌گونه‌ای که نه‌تنها همه‌پرسی و نتایجش را بی‌خاصیت کرد که حتی مرزهای اقلیم را که بعد از سال ۲۰۱۴ برخلاف قانون بنیادی تا کرکوک توسعه یافته بود، به مرزهای ۲۰۰۳ تقلیل داد. با این اقدام، در عمل ابهت دولت اقلیم از میان رفت، بارزانی از قدرت کناره‌گیری کرد، محدودیت‌هایی در حوزه فرودگاهی، اقتصادی، گذرگاه‌های مرزی و … بر اقلیم اِعمال شد. العبادی مُصر است که کردها ابهت و حاکمیت بغداد را عمیقا قبول کنند. پارلمان عراق، قسمت ۱۲ درصدی از بودجه سال ۲۰۱۸ را برای اقلیم تصویب کرده و این امر بر ظرفیت مشکلات اربیل و بغداد افزوده است.[۱]

۲-۱ – انشعاب «حکمت» از مجلس اعلای اسلامی

[۱]سیدعمار حکیم، ریاست این جریان طی کنفرانسی از تشکیل جنبشی جدید با رویکردهایی جدید خبر داد؛ «جنبش حکمت ملی». این در حالی بود که حمید معله سخنگوی مجلس اعلای اسلامی عراق، یک روز پیش از این کنفرانس تاکید کرده بود که عمار حکیم به‌هیچ وجه قصد خارج شدن از این مجلس را ندارد!حکیم گرچه از خارج شدن از مجلس اعلا چیزی نگفت اما مفهوم صریح اعلام جنبش جدید، جدایی او از مجلس اعلا و به شکلی انشعاب از آن است؛ خروجی که محدود به وی نشده و طیفی از مجلس را هم دربردارنده شده است. حکیم در سیاست داخلی و بیگانه و نحوه مدیریت مجلس اعلا، با بعضی اعضای این مجلس اختلاف نظر داشت.[۲]

۳-۱- دو مرگ با اهمیت

[۲]در سال ۹۶، جلال طالبانی ریاست جمهور پیشین عراق و ریاست اتحادیه میهنی کردستان این کشور مرگ شد. طالبانی یا همان «مام جلال»، به سبب ویژگی‌های شخصیتی خود، به طور مستمر به عنوان حلقه وصلی میان کردها و بغداد عمل می‌کرد. با مرگ او، رقابت‌های دو جناح در اتحادیه برجسته‌تر شد. رقابت و اختلاف میان یک جناح به رهبری کوسرت رسول علی و جناح دیگر به رهبری هیرو ابراهیم احمد، در واقعه ی بازپس‌گیری کرکوک توسط ارتش عراق، بسیار شدید شد. با مرگ طالبانی، اتحادیه در مقابل حزب دموکرات به رهبری مسعود بارزانی ضعیف‌‌تر شد گرچه شکست بارزانی در روال همه‌پرسی، تعادل قوا را میان آن‌ها برقرار ساخت. نوشیروان مصطفی یار قدیمی جلال طالبانی در اتحادیه میهنی که چند پارسال، با خارج شدن از اتحادیه، جنبش گوران (تغییر) را ایجاد نموده بود نیز در سال ۹۶ مرگ شد. جنبش تغییر من جمله اصلی‌ترین مخالفان موعد قطعی برای برپایی همه‌پرسی استقلال اقلیم بود.

۴-۱- تکاپوی انتخاباتی

با نزدیک شدن به انتخابات پارلمانی که بناست اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۷ برگزار گردد، تلاش گروه‌ها و جریان‌های سیاسی برای حضور پرقدرت در آن، طی ماه‌های انتهایی سال ۹۶ افزایش یافت. تا به حال گروه‌های زیر برای حضور در انتخابات اعلام موجودیت کرده‌اند؛

تا به حال گروه‌های زیر برای حضور در انتخابات اعلام موجودیت کرده‌اند؛پیمان فتح به رهبری هادی العامری و سازمان بدر، ریاست ائتلافی تشکیل شده از عصائب اهل حق، کتائب حزب الله، مستقلون(حسین شهرستانی وزیر پیشین نفت)، مجلس اعلی، جندالامام و چند گروه دیگر را به عنوان لیست حشد نمایندگی می کند. نوری مالکی با ائتلاف دولت قانون خواهد آمد و حزب الدعوه (دعاه الاسلام)- تشکیلات عراق به ریاست خضیر الخزاعی و جریان الوسط به رهبری موفق الربیعی در کنار او می باشند. العبادی و احزاب هم پیمان با او در لیست نصر جای گرفته‌اند. مقتدی پس از  منحل کردن الاحرار و تشکیل جریان سیاسی جدید خود با عنوان الاستقامه، با پیمان سائرون نحو الاصلاح وارد کارزار انتخابات شد. صدر این بار با احزاب و گروه های غیر اسلامی و مدنی همکاری کرده و حزب کمونیست هم در پیمان سائرون حاضر است. عمار حکیم نیز با پیمان حکمت وارد انتخابات شد. اما در میان اهل سنت ائتلاف میان سلیم الجبوری، ایاد علاوی و صالح المطلگ معروف ترین رخداد انتخاباتی شب گذشته احزاب سنی بود. هنوز مذاکرات برای سرلیستی این پیمان شروع نشده است.

اسامه النجیفی رییس پیشین پارلمان با پیمان التضامن (همبستگی) خواهد آمد. وضعیت اشخاص جنجال برانگیز مثل خمیس الخنجر  میلیاردر عراقی و رافع عیساوی وزیر فراری اقتصاد هم معلوم نیست. همچنانکه وضعیت دیگر گروه های سنی نیز روشن نشده اما به نظر می آید که بدیهی شدن وضعیت در جبهه مالکی و به ویژه العبادی تا حدی بر آینده احزاب سنی موثر می باشد زیرا قسمتی از بدنه آنان توسط این دو جذب خواهند شد.

احزاب کردی در این دوره وضعیت قابل ملاحظه ای دارند. حزب دمکرات و اتحادیه میهنی هر یک جدا ورود خواهند کرد. تغییر و جماعت اسلامی تشکیل یک پیمان داده اند و در کرکوک و منطقه های مورد منازعه، حزب سیاسی برهم صالح یعنی ائتلاف برای دمکراسی و عدالت نیز به این دو ملحق شده است. بعید نیست در سایر منطقه های کردنشین نیز این سه حزب در کنار هم قرار دریافت کنند.

ائتلاف لیست‌ها با یک‌دیگر نیز من جمله مواردی است که امکان دارد رخ دهد. پیش از این، فتح و حکمت به رهبری العامری و حکیم با نصر به رهبری العبادی ائتلاف کردند اما بعد از چند روز، از آن جدا گردیدند. ائتلاف لیست‌ها هنوز به یک ثبات قطعی نرسیده است.[۳]

۵-۱-  انتهاء خلافت خودخوانده داعش

[۳]عملیات آزادسازی موصل به‌عنوان دومین شهر پر جمعیت عراق و مرکز خلافت داعش در این کشور، از اهمیت بالایی بهره مند بود. در حقیقت، بازیگران زیادی خود را در معادلات این شهر ذی‌نفوذ می‌دانستند. کردها، ترکیه، اهل سنت، داعش، ارتش عراق، حشد الشعبی، عربستان و آمریکا بازیگرهایی بودند که هر یک به شکلی در پرونده موصل، وارد گردیده و با اغراض متمایز به آن می‌نگریستند تا جایی که حتی این گمانه که آزادی موصل و انتهاء داعش در عراق می‌تواند زمینه‌ساز شروع فرایندهای تجزیه‌طلبانه باشد، به طور جدی مطرح بود.[۴] [۴] با این وجود، موصل در سال ۹۶ از اشغال داعش آزاد شد. علاوه بر این، بعضی از نقاط مرزی عراق با سوریه نیز پاکسازی شد و در نهایت  حیدر العبادی رسما، انتهاء خلافت خودخوانده داعش در عراق را اعلام نمود تا عراق وارد فاز تازه ای گردد.

۲-تحولات بیگانه

۱-۲-  عربستان و عراق

عربستان تلاش خود را برای همراه‌سازی عراق در دو سطح پیگیری می‌کند؛ دولت عراق و جریان‌های عراقی. طی ماه‌های موخر، هر دو سطح در دستور کار ریاض بوده است. عزیمت مقتدی صدر، رهبر جریان صدری عراق به عربستان که بسیار مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت، شاخص‌ترین اقدام عربستان برای همراه‌سازی یک بازیگر شیعه‌ی با اهمیت و البته اندکی واگرا از ایران به خود بود. مقتدی صدر بعد از عزیمت به عربستان، در مصاحبه‌ای با روزنامه الشرق الاوسط، بیان می‌کند که دیدار حیدرالعبادی از عربستان در چارچوب ارتباطات بین دو دولت است اما حضور من در عربستان حاکی رابطه بین دو ملت است. مقتدی صدر در این گفت و گو علاوه بر این عربستان را پدری برای همه اعراب خوانده و بر لزوم تنش‌زدایی با عربستان و برگشت عراق به دامن کشورهای عربی تاکید می‌کند.[۵] [۵] عربستان البته به دنبال ارتباط‌گیری با عمار حکیم نیز است و با توجه به رویکرد جدید حکیم که با ایجاد جنبش حکمت ملی عیان شد چندان غیر منتظره نیست اگر او هم به عربستان عزیمت کند. آن‌گونه که سخنگوی جریان صدر گفته است، بن سلمان در دیدار با مقتدی صدر به بعضی اشتباه های ریاض در عراق اعتراف کرده است! عربستان اهتمام دارد تا در عمل به زمین بازی ایران در عراق وارد گردد.

در سطح دولتی نیز ریاض و بغداد طی ماه‌های موخر اهتمام کرده‌اند تا روابطی نزدیک‌تر را به نمایش بگذارند. دولت عراق که اکنون خود را رها از بحران امنیتی متاثر از داعش می‌بیند، به دنبال الگوی رفتاری متفاوت‌تری در ارتباطات بیگانه است. تحکیم ارتباطات با کشورهای عربی[۶] یکی از مواردی است که مکررا توسط مسئولین عراقی طرح شده است. عزیمت حیدر العبادی و وزیر نفت عراق به عربستان و عزیمت وزرای خارجه و نفت عربستان به عراق طی ماه‌های موخر، من جمله مهم‌ترین کارهای دو کشور برای تحکیم ارتباطات با یک‌دیگر بوده است. کانون کلیدی هم‌گرایی این دو نیز عموما مسائل تجاری بوده به‌گونه‌ای که عربستان سعودی اعلام نموده است کمیسیون مشترکی برای سازگاری در امور تجاری بین این کشور و عراق تشکیل خواهد شد.

عزیمت مقام های ارشد سیاسی و اقتصادی دو کشور، طرح ایجاد کنسولگری عربستان در نجف، گشایش گذرگاه مرزی «عرعر» بعد از ۲۶ سال میان عراق و عربستان، ارسال دعوت‌نامه رسمی به رهبران و مقام های شیعی عراق برای عزیمت به ریاض و پیشنهاد پشتیبانی مالی عربستان به عراق برای بازسازی شهرهای جنگ زده، همه‌ی این مسائل حاکی تلاش ریاض برای توسعه ارتباطات با بغداد است و نشان می دهد که عربستان در جستجوی جای پای محکم در عراق است.[۷]

۲-۲- کنفرانس بازسازی عراق در کویت

[۷]اشغال بخش‌هایی از عراق توسط گروه تروریستی داعش و جنگ میان این گروه و نیروهای امنیتی و نظامی این کشور برای بازپس‌گیری منطقه های اشغالی، خسارت‌های بسیاری را به عراق وارد آورد به نحوی که زیادی از زیرساخت‌های حیاتی این کشور نابود شد. حال بعد از بیرون راندن داعش از عراق، این کشور نیازمند بازسازی و بازآوری پروژه‌های راهبردی شده است تا بتواند دو مرتبه در مسیر پیشرفت حرکت کند. کنفرانس بخشندگان حدود دو ماه بعد از اعلان بغداد در مورد خلاصی از داعش، به ریاست اتحادیه اروپا، سازمان ملل متحد، بانک جهانی و دولت‌های عراق و کویت برگزار شد. به گزارش شلمچه نیوز به نقل از وبگاه «السومریه» در این کنفرانس ۷۰ سازمان و ۱۸۵۰ شرکت از ۷۰ دولت همکاری کرده‌اند. بغداد اعلام نموده ‌است ظرفیت خرابی‌ها و مبالغی که باید برای زیرساخت‌ها، خدمات بنیادی، ساخت مسکن، شبکه‌ی آب‌رسانی و برق استفاده گردد حدود ۱۰۰ ملیارد دلار است. کمیته‌ی ملی سرمایه‌گذاری عراق (NIC) پیش از برپایی کنفرانس بخشندگان، لیست پروژه‌های با اهمیت مورد احتیاج عراق را منتشر نمود. در این لیست، ۴۱ پروژه‌ی راهبردی و ۱۰۶ پروه با مقیاس متوسط معرفی شده‌است که ۸۶ پروژه‌‌ی کشاورزی در مقیاس متوسط، ۱۸ پروژه نفت و گاز و ۱۶ پروژه حمل و نقل در بخش راهبردی را دربردارنده می‌شود. با توجه به اینکه تعداد و اهمیت پروژه‌های اعلام گردیده از سوی بغداد زیاد است، کشورها تلاش می‌کنند ضمن سرمایه‌گذاری و اکتساب نفع اقتصادی، میزان نفوذ سیاسی خود را در این کشور افزایش دهند.[۸] [۸] با این وجود، در این کنفرانس، دولت عراق تنها به یک سوم از آن‌‌چه می‌‌خواست دست یافت تا هم‌چنان به سرمایه‌گذاری بیگانه، وام و اعانه نیازمند بماند.

۳-۲-  حضور نظامی آمریکا در عراق

ایالات متحده آمریکا تلاش می‌کند نیروهای نظامی خود را در قالب ماموریت آموزشی به عراق گسیل کند. این اقدام با هدف تثبیت موقعیت عراق در مقابل داعش و گروه‌های تروریستی و جلوگیری از برگشت و قدرت‌یابی آنان به این کشور اعلام گردیده است. اما نگاهی به حضور تاریخی آمریکا در عراق نشان می‌دهد اولا حمله‌ی نظامی به عراق و توجه نکردن به مولفه‌های گفتمانی و فرهنگی، خود تبدیل به تشکیل و تقویت گروه‌های تروریستی در عراق شد. ثانیا نیروهای آمریکایی طی پیمان امنیتی که با بغداد منعقد کرده بودند در این کشور ماموریت نظامی و آموزشی را در کارنامه خود دارند اما نتیجه‌ی آن به صورت کامل ناکام بوده است. از سویی هم به نظر می‌رسد حضور آموزشی نیروهای آمریکا در عراق، خود امری ثانوی است و تابع اغراض مهم‌تر ایالات متحده در عراق است و حضور آموزشی نظامی به عنوان متغیری منسوب به اغراض عمل می‌کند. این اغراض دربردارنده جلوگیری از شکل‌گیری نظم منطقه‌ای مخالف منفعت های آمریکا، تحدید نفوذ ایران در عراق، کاهش نقش الحشدالشعبی و غیره می‌شود. از سویی هم ضمانتی برای آموزشی ماندن حضور آمریکا وجود ندارد.[۹] [۹] با این وجود، پارلمان عراق و بعضی از گروه‌ها و جریان‌های سیاسی از دولت عراق خواسته‌اند تا جدول زمانی برای خارج شدن نیروهای آمریکایی از این کشور را عرضه کند. بر این اساس، آمریکا نمی‌تواند در عراق پایگاه نظامی داشته باشد. العبادی البته به دنبال حضور آموزشی نیروهای نظامی آمریکا در عراق است.

۳-دورنمای عراق در سال ۱۳۹۷

به نظر می‌رسد در سال ۹۷، رویدادها و روندهای زیر در عراق قابل رویت باشد؛

استمرار مشکلات میان اربیل و بغداد؛ با توجه به ناخشنودی تمامی احزاب کرد از سهمیه ۱۲ درصدی اقلیم از بودجه، به نظر می‌رسد مشکلات میان اربیل و بغداد افزایش خواهد یافت. با این وجود، مقام های اربیل تلاش خواهند نمود تا با استفاده از بازیگران بیگانه، این مشکلات را سامان دهند.
رقابت‌ بر سر نخست‌وزیری؛ با توجه به شکاف‌هایی که میان احزاب و جریان‌های شیعی شکل گرفته، به نظر می‌رسد تعیین نخست‌وزیر در عراق، امری سهل الوصول نخواهد بود. با این وجود، حیدر العبادی محتمل‌ترین گزینه برای نخست‌وزیری است. در انتخابات پارلمانی نیز به احتمال زیاد لیست فتح به رهبری هادی العامری، فراتر از انتظار ظاهر خواهد شد.

علاوه بر این دو، تلاش برای جذب کمک‌های بیگانه جهت بازسازی عراق و حل مساله‌ی آوارگان دو کانون مهمی می باشند که در دستور کار دولت آینده عراق قرار خواهد گرفت. در حوزه بیگانه نیز به نظر می‌رسد ارتباطات عربستان و عراق تقویت و تلاش آمریکا برای مهار حشد الشعبی زیادتر خواهد شد. نشانه‌های کم‌آبی در عراق عیان‌تر می‌شود و به احتمال زیاد در سال ۹۷ عراق برای حل این مساله، کارهای جدی‌تری در حوزه کارکردی و سیاسی انجام خواهد داد. 

مراجع:

[۱] . برای مطالعه زیادتر در مورد تغییرات اقلیم کردستان عراق، نک:

گروه‌منطقه‌ای اندیشکده راهبردی تصریح، «همه‌پرسی استقلال کردستان عراق؛ بازیگران، مطلوبیت‌ها و پیامدها»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۲۸ شهریور ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/21063

سعید ساسانیان، «پرونده کرکوک؛ به چه سبب باید برنامه ای نو در انداخت؟»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۱۴ آبان ماه ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/21801

محمدرضا عرب، «بررسی پیشنهاد آیت الله سیستانی برای حل مساله کردستان با تمرکز بر قانون بنیادی عراق»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۱۰ آبان ماه ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/21750

[2] . سعید ساسانیان، «چرا عمار حکیم از مجلس اعلای اسلامی عراق جدا شد؟»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۸ مرداد ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/20276

[3] . سیدرضا قزوینی غرابی، «آرایش سیاسی عراق بعد از داعش؛ مولفه‌ها و جهت‌گیری‌ها»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۲۴ مهر ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/21475

سیدرضا قزوینی غرابی، «پنجشنبه انتخاباتی و داغ عراق»، کانال تلگرامی تحریر، قابل بازیابی در؛

 https://t.me/tahrearcom/1118

[4] . سعید ساسانیان، «آزادسازی موصل؛ گام پایانی در مقابله با داعش یا شروع تجزیه عراق؟»، اندیشکده راهبردی تصریح، تیرماه ۱۳۹۵، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/10746

http://tabyincenter.ir/10749

[5] . Asharq Al Awsat, “Moqtada al-Sadr: We don’t Want Two Armies in Iraq”, August 11, 2017, Available at:  https://english.aawsat.com/saed-alabyadh/interviews/moqtada-al-sadr-dont-want-two-armies-iraq

[6] . « برای مطالعه زیادتر در مورد تغییرات اقلیم کردستان عراق، نک:http://tabyincenter. ir/21063http://tabyincenter. 31 آگوست ۲۰۱۷٫ قابل بازیابی در:

http://carnegie-mec.org/diwan/72962

[7] . ir/21801http://tabyincenter. «ir/21750[2] . سعید ساسانیان، «چرا عمار حکیم از مجلس اعلای اسلامی عراق جدا شد؟»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۸ مرداد ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛http://tabyincenter. 6 شهریور ۱۳۹۶٫ قابل بازیابی در:

http://tabyincenter.ir/20755

[8] .  محمدرضا عرب، «کنفرانس بازسازی عراق؛ سرمایه‌گذاری یا موازنه‌ قدرت؟»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۲۸ بهمن ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/24424

[9] . محمدرضا عرب، «حضور نظامی دو مرتبه آمریکا در عراق؛ بازخوانی گذشته، اغراض پیشرو»، اندیشکده راهبردی تصریح، ۱۲ اسفند ۱۳۹۶، قابل بازیابی در؛

http://tabyincenter.ir/24731

پایگاه تصریح

انتهای متن/


لینک کوتاه مطلب : http://www.shalamchenews.com/?p=94669

دیدگاه شما

معادله ی امنیتی * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.